بودجه ۱۴۰۵ بهبودی برای فرودستان ندارد | هشدار فرشاد مومنی درباره رانت ۱۸ برابری

دکتر فرشاد مومنی، اقتصاددان برجسته و منتقد سرسخت سیاست‌های اقتصادی دهه‌های اخیر، در تحلیل تازه خود از لایحه بودجه ۱۴۰۵، تصویری تکان‌دهنده از تداوم نابرابری‌ها و بی‌توجهی به معیشت فرودستان ترسیم کرده است. به گفته او، بودجه ۱۴۰۵ هیچ بهبودی برای فرودستان ندارد و هشدار می‌دهد که تکرار فاجعه‌های شوک‌درمانی به اصلاح اندیشه‌ای نمی‌انجامد. او همچنین فاش می‌کند که رانت ناشی از شوک ارزی جدید، ۱۸ برابر رانت ادعایی در ارز ترجیحی است.

صدای فرودستان کجا شنیده می‌شود؟

مومنی در بخشی از سخنان خود به نابرابری در دسترسی به صدا و رسانه اشاره می‌کند:

«صدای فرودستان و صدای تولیدکنندگان. آنهایی که دست بالاتر را به‌ویژه در توزیع صدا دارند، عموماً کسانی هستند که منافع این مناسبات نابرابرساز را از آنِ خود می‌کنند. در چنین شرایطی گفته می‌شود که باید از دریچه اقتصاد سیاسی به مسائل نگاه کرد تا از طریق برجسته شدن صدای فرودستان و صدای تولیدکنندگان، شرافت و غیرت همه آنهایی که ادعای توسعه‌خواهی و عدالت‌خواهی دارند برانگیخته شود.»

این اظهارات به وضوح نشان می‌دهد که در ساختار فعلی، رسانه‌ها و تریبون‌ها در اختیار کسانی است که از نابرابری سود می‌برند و صدای فرودستان (اقشار ضعیف و تولیدکنندگان واقعی) به جایی نمی‌رسد.

بودجه ۱۴۰۵؛ تکرار فاجعه‌های گذشته

مومنی تأکید می‌کند که لایحه بودجه ۱۴۰۵ نه تنها بهبودی برای فرودستان ندارد، بلکه تکرار همان سیاست‌های شکست‌خورده‌ای است که در گذشته فاجعه آفریده‌اند. به گفته او، «شوک‌درمانی‌های» مکرر (مانند حذف ارز ترجیحی و اصلاحات ناگهانی قیمتی) بدون آنکه به اصلاح ساختاری و اندیشه‌ای منجر شود، هر بار فشار بیشتری بر طبقات ضعیف وارد کرده است.

رانت ۱۸ برابری شوک ارزی جدید

یکی از تکان‌دهنده‌ترین بخش‌های اظهارات مومنی، اشاره به رانت عظیم ناشی از سیاست‌های ارزی جدید است:

رانت ناشی از شوک ارزی جدید ۱۸ برابر رانت ادعایی در ارز ترجیحی است.

برای درک این عدد، باید به خاطر آورد که رانت ارز ترجیحی (۴۲۰۰ تومانی) که سال‌ها محل مناقشه بود و در نهایت منجر به حذف آن شد، چه ابعادی داشت. اگر این رانت ۱۸ برابر بزرگ‌تر باشد، یعنی منابع عظیمی از جیب مردم و بیت‌المال به جیب گروه‌های خاص و رانت‌خواران سرازیر می‌شود.

جدول: مقایسه رانت ارز ترجیحی و شوک ارزی جدید

تحلیل: چرا این رانت ایجاد می‌شود؟

شوک ارزی جدید، یعنی افزایش ناگهانی نرخ ارز (چه رسمی و چه غیررسمی)، به چند دلیل منجر به ایجاد رانت عظیم می‌شود:

1. تفاوت نرخ‌ها: هرجا چند نرخی ارز وجود داشته باشد، رانت ایجاد می‌شود. آنهایی که به ارز ارزان‌تر دسترسی دارند، می‌توانند آن را در بازار آزاد با قیمت بالاتر بفروشند و سود ببرند.

2. عدم شفافیت: تخصیص ارز در شرایط بحرانی معمولاً شفاف نیست و به نفع گروه‌های خاصی صورت می‌گیرد.

3. فشار تقاضا: با افزایش نرخ ارز، تقاضا برای دلار بیشتر می‌شود و کسانی که به دلار دسترسی دارند، قدرت چانه‌زنی بالایی پیدا می‌کنند.

4. خروج سرمایه: بخشی از این رانت به خارج از کشور منتقل می‌شود (همانطور که در افشاگری راغفر درباره خرید ملک در خارج دیده شد).

پیامدهای این رانت عظیم برای فرودستان

این رانت ۱۸ برابری چه تأثیری بر زندگی مردم عادی دارد؟

• تورم بالاتر: افزایش نرخ ارز به معنای گرانی کالاهای وارداتی و وابسته به واردات است.

• کاهش قدرت خرید: با افزایش قیمت‌ها، حقوق‌ها و دستمزدها نمی‌تواند همگام حرکت کند.

• توسعه نابرابری: ثروت بیشتر در دست همان گروه‌های خاص متمرکز می‌شود.

• تضعیف تولید: منابعی که می‌توانست صرف سرمایه‌گذاری و تولید شود، به سمت سفته‌بازی و خروج سرمایه می‌رود.

چرا اصلاح اندیشه‌ای رخ نمی‌دهد؟

مومنی به درستی این سؤال را مطرح می‌کند که چرا با وجود تکرار فاجعه‌های اقتصادی، باز هم همان سیاست‌های شکست‌خورده تکرار می‌شوند. پاسخ در همان نکته اول نهفته است: کسانی که از نابرابری سود می‌برند، صدا و تریبون دارند و مانع اصلاحات واقعی می‌شوند. منافع این گروه‌ها در تداوم وضع موجود است، نه در تغییر آن.

راهکار: اقتصاد سیاسی به جای اقتصاد صرف

مومنی پیشنهاد می‌کند که باید از دریچه اقتصاد سیاسی به مسائل نگریست. یعنی:

• تحلیل کنید چه کسانی از سیاست‌های فعلی سود می‌برند

• صدای فرودستان و تولیدکنندگان واقعی را برجسته کنید

• ساختارهای قدرت را که مانع اصلاحات می‌شوند، بشناسید و به چالش بکشید

• «شرافت و غیرت» کسانی که ادعای توسعه‌خواهی دارند را برانگیزید تا به نفع اکثریت وارد میدان شوند

جمع‌بندی: هشداری که نباید نادیده گرفته شود

تحلیل فرشاد مومنی نشان می‌دهد که بودجه ۱۴۰۵ نه تنها گره‌ای از مشکلات فرودستان باز نمی‌کند، که با ایجاد رانت ۱۸ برابری ناشی از شوک ارزی، نابرابری را عمیق‌تر خواهد کرد. تا زمانی که ساختار قدرت و توزیع صدا به نفع گروه‌های ذی‌نفع است، تکرار فاجعه‌های اقتصادی اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد. آنچه نیاز است، یک «اصلاح اندیشه‌ای» و «برجسته شدن صدای فرودستان» است.