شکاف مالیاتی شرکت‌های پرسود | عدالت، حلقه مفقوده نظام مالیاتی

گزارش تکان‌دهنده مرکز پژوهش‌های مجلس، پرده از یک نقص ساختاری بزرگ در نظام مالیاتی کشور برداشته است: ناعدالتی در توزیع بار مالیاتی. بر اساس این گزارش، ۲۰ درصد از پرسودترین شرکت‌های کشور، کمترین مالیات را پرداخت می‌کنند و ۳۶ درصد از شرکت‌هایی که در بالاترین سطح سوددهی قرار دارند (صدک صدم)، کمتر از ۱ درصد مالیات می‌دهند. این در حالی است که دولت برای تأمین بودجه، به افزایش نرخ مالیات بر ارزش افزوده از ۹ به ۱۰ درصد و سپس بحث افزایش به ۱۲ درصد روی آورده است. منتقدان استدلال می‌کنند به جای فشار بر عموم مردم، باید عدالت در نظام مالیاتی ایجاد شود. حجم معافیت‌ها و فرار مالیاتی سالانه به رقم حیرت‌آور دو هزار هزار میلیارد تومان (۲۰۰۰ همت) می‌رسد که معادل یک سوم کل بودجه دولت است. در این تحلیل، به بررسی این گزارش، ریشه‌های مشکل و راه‌حل‌های پیش رو می‌پردازیم.

📊 تفسیر داده‌های گزارش: عمق ناعدالتی

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس دو نمودار کلیدی ارائه می‌دهد:

1. نمودار اول: نشان می‌دهد ۲۰ درصد از پرسودترین شرکت‌ها، کمترین مالیات را پرداخت می‌کنند. این یک نقض آشکار اصل عدالت عمودی مالیاتی است که بر اساس آن، واحدهای اقتصادی با سود بیشتر باید سهم بیشتری از درآمد خود را به عنوان مالیات بپردازند.

2. نمودار دوم (هشداردهنده‌تر): نشان می‌دهد ۳۶ درصد از شرکت‌های واقع در صدک صدم سود (بالاترین حد)، نرخ مؤثر مالیاتی‌ای کمتر از ۱ درصد دارند. این به معنای آن است که بیش از یک‌سوم ثروتمندترین بنگاه‌های اقتصادی کشور، عملاً از چرخه مالیات‌ستانی خارج هستند.

💰 عدد کلیدی: ۲۰۰۰ هزار میلیارد تومان فرار و معافیت

این رقم که معادل یک سوم بودجه سالانه دولت است، نشان‌دهنده چند واقعیت تلخ است:

• منبع درآمد عظیم از دست رفته: اگر سازوکارهای وصول مالیات اصلاح شود، دولت می‌تواند بدون افزایش نرخ‌های مالیاتی بر قشر متوسط و کم‌درآمد، بخش عمده‌ای از کسری بودجه خود را جبران کند.

• فقدان اراده یا توان نظارتی: وجود چنین رقمی نشان می‌دهد یا قوانین معافیت‌های مالیاتی بسیار گسترده و نامعقول است، یا دستگاه مالیاتی فاقد ابزار و اراده لازم برای مقابله با فرار مالیاتی سیستماتیک شرکت‌های بزرگ است.

• انتقال بار به دوش سایر بخش‌ها: نتیجه این کاستی، افزایش فشار مالیاتی بر مشاغل کوچک و متوسط، حقوق‌بگیران و مصرف‌کنندگان از طریق مالیات‌های غیرمستقیم مانند مالیات بر ارزش افزوده است.

🔍 ریشه‌های مشکل: چرا ثروتمندان مالیات کمی می‌دهند؟

• معافیت‌های گسترده و رانتی: برخی صنایع یا شرکت‌های خاص (مثلاً در مناطق آزاد یا تحت پوشش نهادهای خاص) از معافیت‌های گسترده و گاه نامشخص برخوردارند.

• فرار مالیاتی پیچیده: شرکت‌های بزرگ با استفاده از مشاوران مالیاتی کارکشته، انتقال سود به شرکت‌های هم‌گروه، قیمت‌گذاری انتقالی و ایجاد شرکت‌های لایه‌لایه، سود واقعی خود را پنهان می‌کنند.

• ضعف در حسابرسی و نظارت: سازمان امور مالیاتی ممکن است فاقد نیروی انسانی متخصص، داده‌های یکپارچه و اختیارات قانونی کافی برای رسیدگی به پرونده‌های پیچیده این شرکت‌ها باشد.

• نفوذ و فشار سیاسی: ممکن است برخی از این شرکت‌های پرنفوذ بتوانند در فرآیند تعیین یا وصول مالیات خود فساد کنند.

⚖️ راه‌حل‌های پیشنهادی: چگونه عدالت را برگردانیم؟

برای خروج از این بن‌بست، اصلاحات ساختاری ضروری است:

1. اصلاح قوانین معافیت‌ها: بازنگری اساسی در کلیه معافیت‌های مالیاتی با هدف کاهش دامنه آنها، شفاف‌سازی و زمان‌محدود کردنشان.

2. تقویت نظام حسابرسی و نظارت: تجهیز سازمان امور مالیاتی به سامانه‌های هوشمند ردیابی تراکنش‌ها، جذب و آموزش نیروهای متخصص و ایجاد واحد ویژه رسیدگی به مالیات شرکت‌های بزرگ.

3. شفافیت اطلاعاتی: الزام به افشای عمومی صورت‌های مالی حسابرسی‌شده برای شرکت‌های بزرگ و اتصال سامانه‌های مختلف (بانکی، گمرکی، ثبت شرکت‌ها) به سازمان امور مالیاتی.

4. اصلاح نرخ‌های مالیاتی: طراحی نرخ‌های تصاعدی واقعی برای مالیات بر اشخاص حقوقی به گونه‌ای که سودهای کلان، نرخ مؤثر بالاتری بپردازند.

5. مجازات‌های مؤثر: وضع جریمه‌های سنگین و غیرقابل بخشش برای فرار مالیاتی و تقویت سازوکارهای کشف آن.